ابوالقاسم قائممقام فراهانی: سیاستمدارِ اندیشهورز و احیاگر هویت ایرانی–اسلامی در عصر تلاطم
میرزا ابوالقاسم قائممقام فراهانی از برجستهترین رجال فکری و سیاسی تاریخ معاصر ایران است که حضور مؤثر او منشأ خدماتی ماندگار در عرصه سیاست، فرهنگ و هویت ملی شد. وی در دورهای حساس از تاریخ ایران، آنگاه که موج فکری و سیاسی برخاسته از غرب میکوشید بنیانهای هویت ایرانی–اسلامی این سرزمین را تضعیف و ریشهکن کند، با صلابت و درایت ایستادگی کرد و الگویی الهامبخش برای نسلهای بعدی رجال اصلاحطلب و وطندوست شد؛ الگویی که بعدها در سیمای بزرگانی چون میرزا تقیخان امیرکبیر تداوم یافت.
در بخشی از این کتاب میخوانیم:
قائممقام، با وجود اشتغال گسترده به امور خطیر سیاسی و دیوانی، هرگز از رسالت فرهنگی و دینی خویش غافل نماند. نگارش «رسالۀ جهادیه» از سوی او، نمونهای درخشان از پیوند میان حکومت و مرجعیت شیعه است؛ پیوندی که به صدور فتوای جهاد علیه تجاوز کفار روس انجامید و نقش مردم را در دفاع از استقلال کشور برجسته ساخت. او بدینسان سیاست را در خدمت دین و منافع ملی قرار داد، نه بالعکس.
از سوی دیگر، قائممقام فراهانی در حوزۀ فرهنگ و ادب نیز جایگاهی ممتاز دارد. نثر فارسیِ استوار، فاخر و اندیشهمحور او، نقشی تعیینکننده در احیای نثر فارسی ایفا کرد؛ نثری که در کنار مکتب اهلبیت(ع) از ارکان بنیادین هویت ایرانی بهشمار میآید. آثار او نشان میدهد که سیاستورزی، دیانت و ادب میتوانند در وجود یک اندیشمند، بهصورت هماهنگ و تمدنساز گرد آیند.
کتاب «ابوالقاسم قائممقام فراهانی» اثر دکتر علیاکبر ولایتی و منتشرشده توسط انتشارات آفتاب، از مجلدات مهم مجموعۀ «آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران» است. این اثر با نگاهی تحلیلی و مستند، به بررسی ابعاد گوناگون شخصیت قائممقام بهعنوان سیاستمداری متعهد، اندیشمندی دینباور و ادیبی تأثیرگذار میپردازد.
دکتر ولایتی در این کتاب نشان میدهد که قائممقام فراهانی چگونه توانست در یکی از بحرانیترین دورههای تاریخ ایران، میان سیاست، دین و فرهنگ توازن برقرار کند و از این رهگذر، به حفظ استقلال کشور و تقویت هویت ملی–مذهبی یاری رساند. بررسی نقش او در تدوین رسالۀ جهادیه، ارتباط با مراجع شیعه و تأثیرگذاری بر جریان مقاومت سیاسی ایران، از محورهای اصلی کتاب است.
این اثر همچنین جایگاه قائممقام را در تاریخ نثر فارسی تبیین میکند و او را یکی از احیاگران بزرگ زبان فارسی در عصر جدید میداند. کتاب «ابوالقاسم قائممقام فراهانی» انتشارات آفتاب، منبعی ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ معاصر، علاقهمندان اندیشۀ سیاسی شیعه و خوانندگانی است که به دنبال شناخت ریشههای مقاومت فرهنگی و سیاسی ایران مدرن هستند.
