عطار نیشابوری: بنیانگذار استغنای عرفانی و شاعرِ عاشق اهلبیت(ع) در سنت معنوی ایران
شیخ فریدالدین عطار نیشابوری از بلندترین قلههای عرفان اسلامی–ایرانی است؛ اندیشمندی که با آثار ماندگار خود در شعر و نثر عرفانی، افق تازهای در سلوک معنوی و اندیشۀ عرفانی گشود. ویژگی ممتاز عطار، نهتنها ژرفای اندیشه و قدرت بیان هنری او، بلکه پایهگذاری سنت استغنای عرفانی است؛ سنتی که سالک را به بینیازی از غیر حق و رهایی از تعلقات دنیوی فرا میخواند و جایگاهی بنیادین در عرفان ایرانی یافت.
ارادت عطار به اهلبیت(ع) آشکار، صریح و برخاسته از باور قلبی اوست. این ارادت در کتاب جاودانۀ «تذکرةالاولیاء» بهروشنی جلوهگر شده است؛ آنجا که عطار کتاب خود را با عرض ارادتی کوتاه اما سرشار از اخلاص به حضرت امام جعفر صادق(ع) آغاز میکند و آن را با نام مبارک حضرت امام محمد باقر(ع) ـ شکافندۀ علم ـ به پایان میبرد. خود عطار تصریح میکند که شأن این دو امام همام فراتر از آن است که در ردیف اولیا و مشایخ قرار گیرند و از همین رو، کتابش را به نام آنان متبرک ساخته است.شدت و صداقت این دلبستگی به اهلبیت(ع) چنان بود که برخی علمای ترکستان او را به رفض متهم کردند؛ اما پاسخ عطار، پاسخی تاریخی و هویتساز است. او همان سخن معروف امام شافعی را تکرار میکند:«اگر حب آل محمد رفض است، جن و انس گواهی دهند که من رافضیام.»این موضعگیری، جایگاه عطار را بهعنوان عارفی آگاه، شجاع و ریشهدار در سنت محبت اهلبیت(ع) تثبیت میکند و پیوند عمیق عرفان او با تشیعِ محبّتی را نشان میدهد.
کتاب «عطار نیشابوری» اثر دکتر علیاکبر ولایتی و منتشرشده توسط انتشارات آفتاب، از مجلدات ارزشمند مجموعۀ «آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران» است که به بازشناسی جایگاه عطار بهعنوان یکی از ارکان اصلی عرفان اسلامی–ایرانی میپردازد.
دکتر ولایتی در این اثر، با نگاهی تحلیلی و مستند، ابعاد گوناگون شخصیت عطار را بررسی میکند: از نقش تمدنی او در شکلدهی عرفان ایرانی و تأثیرگذاری عمیقش بر چهرههایی چون سنایی، مولوی و دیگر عارفان پس از او، تا پیوند ناگسستنی عرفان عطار با محبت و معرفت اهلبیت(ع). کتاب نشان میدهد که عرفان عطار، عرفانی منزوی یا گریز از جامعه نیست، بلکه سلوکی آگاهانه، مسئولانه و ریشهدار در سنت اسلامی است.
این اثر همچنین با تحلیل دقیق تذکرةالاولیاء، جایگاه امامان شیعه(ع) در منظومۀ فکری عطار را برجسته میسازد و نسبت عرفان، تشیع و هویت ایرانی را در آثار او تبیین میکند.
کتاب «عطار نیشابوری» انتشارات آفتاب، منبعی ارزشمند برای پژوهشگران عرفان اسلامی، دانشجویان ادبیات و فلسفۀ اسلامی، و علاقهمندان به شناخت ریشههای معنوی فرهنگ ایرانی–اسلامی بهشمار میآید.
