نجوم در ایران و جهان اسلام؛ روایتی از شکوفایی دانش ستارهشناسی در تمدن اسلامی
اخترشناسی به عنوان یکی از کهنترین دانشهای بشری، در تمدن اسلامی به اوج شکوفایی رسید و دانشمندان ایرانیتبار با رصدهای دقیق، محاسبات نوین و ابزارهای پیشرفته، مرزهای این دانش را گستراندند. کتاب «نجوم در ایران و جهان اسلام» به قلم دکتر علیاکبر ولایتی، از مجموعهٔ «آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران» (ولایتی) انتشارات امیرکبیر، روایتی جامع از این میراث گرانسنگ علمی ارائه میدهد .
در بخشی از این کتاب میخوانیم:
این کتاب که در ادامهٔ مجموعهٔ پربار «آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران» منتشر شده، با زبانی پژوهشی و مستند به بررسی سیر تحول دانش نجوم در ایران و جهان اسلام میپردازد . نویسنده کوشیده است نشان دهد که به ویژه ایرانیان در تمدن اسلامی چه مرزهایی در علم نجوم را درنوردیدهاند . کتاب در چهار فصل و سه پیوست سامان یافته است: فصل نخست به نجوم پیش از دوران اسلامی در تمدنهای کهن (بینالنهرین، مصر، یونان، هند، ایران باستان و اعراب پیش از اسلام) اختصاص دارد. فصل دوم به نقش عباسیان و نهضت ترجمه در شکوفایی نجوم میپردازد. فصل سوم که مهمترین بخش کتاب است، نجوم اسلامی را در قرن سوم تا هفتم هجری بررسی کرده و منجمان برجستهای چون محمد بن موسی خوارزمی، ابوریحان بیرونی، بتانی، بنوموسی، حبش حاسب و ماهانی را معرفی میکند . فصل چهارم به نوآوریهای دانشمندان مسلمان در اخترشناسی اختصاص دارد. سه پیوست کتاب نیز به ترتیب به معرفی اصطلاحات و ابزارهای نجومی، زیجهای دوران اسلامی و گاهشمارهای اسلامی میپردازد .
مشخصات کتاب :
عنوان: نجوم در ایران و جهان اسلامن
ویسنده: علیاکبر ولایتی
ویراستاران: سعید واشهری، هومن عباسپور
زیرنظر: سجاد محمدی
ناشر: شرکت سهامی کتابهای جیبی (وابسته به انتشارات امیرکبیر)تاریخ نشر: خرداد ۱۳۹۱
قطع: جیبی
ساختار و محتوای کتاب:
کتاب «نجوم در ایران و جهان اسلام» با بهرهگیری از منابع معتبر تاریخی و نجومی، به بازشناسی سیر تحول این دانش در تمدن اسلامی میپردازد. بر اساس گزارش منتشر شده، محتوای کتاب شامل بخشهای زیر است :
فصل اول:
نجوم پیش از دوران اسلامی
اخترشناسی در بینالنهرین باستان
اخترشناسی در مصر باستان
یونان باستان
هند باستان
ایران باستان
نجوم در نزد اعراب قبل از اسلام
فصل دوم: عباسیان و نهضت ترجمه
ظهور اسلام و وضعیت علوم از صدر اسلام تا قرن سوم هجری
نقش نهضت ترجمه در انتقال میراث علمی یونان و ایران به جهان اسلام
فصل سوم: نجوم اسلامی در قرون سوم تا هفتم هجری
(مهمترین فصل کتاب)تعریف علم نجوم و جایگاه آن در تمدن اسلامی (تعیین اوقات شرعی و قبله)
خدمات علمی مأمون عباسی در توسعه نجوم
معرفی منجمان و دانشمندان برجسته و آثار آنان از جمله:
محمد بن موسی خوارزمی
احمد بن عبدالله مروزی
ابوجعفر بن حبش و حبش حاسب
ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانی
بنوموسی
بتانی
برادران بنوصباح
معرفی تفصیلی ابوریحان بیرونی و دستاوردهای دوازدهگانهٔ او از جمله:
اندازهگیری ارتفاع خورشید
روش متفاوت اندازهگیری محیط کره زمین
رصد میل کلی یا میل اعظم
محاسبه تقریبی جیب یک درجه
قاعده تسطیح کره و ترسیم نقشههای جغرافیایی
تعیین طول و عرض جغرافیایی و سمت قبله شهرها
فصل چهارم: نوآوریهای دانشمندان مسلمان در اخترشناسیبررسی عوامل شکوفایی نجوم در سرزمینهای اسلامی (موقعیت جغرافیایی و عدم تعصب دینی در بهرهگیری از علوم ملل دیگر)
سه پیوست ارزشمند:
پیوست یک: آشنایی با چند اصطلاح و ابزار نجومی
پیوست دو: معرفی زیجهای دوران اسلامی (زیج هندی، زیج هند کبیر، زیج هزارات، زیج دمشقی، زیج هند خوارزمی، زیج جامع و...)
پیوست سه: گاهشمارهای اسلامی
اهمیت کتاب:
دریچهای به شکوفایی علمی تمدن اسلامی:
این کتاب فرصتی است برای آشنایی با یکی از مهمترین شاخههای دانش در تمدن اسلامی و نقش بیبدیل دانشمندان ایرانی در اعتلای آن.معرفی چهرههای تأثیرگذار: اثری که مخاطب را با زندگی و دستاوردهای بزرگانی آشنا میسازد که قرنها پیش، پایههای دانش نجوم نوین را بنا نهادند.منبعی معتبر و در عین حال ساده: اثری مستند به قلم یکی از پژوهشگران معاصر که با زبانی روان برای مخاطب عام، بهویژه جوانان و دانشجویان، نگاشته شده است.نگاه تمدنی: کتاب با نگاهی کلان، پیوند و تداوم دانش نجومی را از تمدنهای باستان تا جهان اسلام به تصویر میکشد.
کلام آخر:اگر به دنبال کتابی مختصر، مفید و معتبر برای آشنایی با تاریخ نجوم در ایران و جهان اسلام و نقش دانشمندان مسلمان در شکوفایی این دانش هستید، کتاب «نجوم در ایران و جهان اسلام» از مجموعهٔ «ولایتی» انتشارات امیرکبیر انتخابی ارزشمند است. این کتاب شما را به سفری در آسمان دانش و تمدن اسلامی میبرد و با منجمان و دانشمندانی آشنا میسازد که قرنها پیش، ستارگان را نه برای تفأل و طالعبینی،