عبدالعلی بیرجندی؛ ستارهشناس و ریاضیدان نامدار سدههای نهم و دهم هجری
نظامالدین عبدالعلی بیرجندی، مشهور به فاضل بیرجندی و محقق بیرجندی، از برجستهترین ریاضیدانان و ستارهشناسان ایرانی در آستانهٔ ورود به دورهٔ صفوی است که با تألیفات گرانسنگ خود در زمینهٔ نجوم و ریاضیات، نامش را برای همیشه در تاریخ علم ایران جاودانه ساخت . کتاب «عبدالعلی بیرجندی» از مجموعهٔ «ولایتی» انتشارات امیرکبیر، دریچهای است به زندگی، آثار و جایگاه والای این دانشمند فرزانه در گسترهٔ تمدن اسلامی .
در بخشی از این کتاب میخوانیم:
این کتاب که در مجموعهٔ «ولایتی» (آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران) به قلم دکتر علیاکبر ولایتی نگاشته شده، با زبانی شیوا و مستند به بررسی ابعاد گوناگون شخصیت علمی عبدالعلی بیرجندی میپردازد . عبدالعلی بیرجندی در سدهٔ نهم هجری در بیرجند دیده به جهان گشود و از محضر استادان بزرگی چون خواجه غیاثالدین جمشید کاشانی، منصور بن معینالدین کاشی و کمالالدین قنوی بهره برد . چنانکه خواندمیر در کتاب حبیبالسیر درباره او نوشته است: «مولانا عبدالعلی بیرجندی جامع اصناف علوم محسوس و معقول است و حاوی انواع مسایل فروع و اصول. در علم نجوم و حکمیات بیمثل و بدل است» . کتاب حاضر ضمن مرور زندگی پربار این دانشمند، به معرفی مهمترین آثار او از جمله «شرح التذکرة النصیریة» (شرحی بر تذکره خواجه نصیرالدین طوسی)، «ابعاد و اجرام»، «اسطرلاب» و «بیست باب در معرفت تقویم» میپردازد و جایگاه رفیع او را در تاریخ نجوم و ریاضیات ایران به تصویر میکشد .
مشخصات کتاب :نویسنده: علیاکبر ولایتیویراستاران: مریم عبدالملکی، پویا عباسپور نادری، هومن عباسپورزیرنظر: سجاد محمدیناشر: انتشارات امیرکبیر (کتابهای جیبی)تاریخ نشر: اردیبهشت ۱۳۹۲تعداد صفحات: ۱۱۲ صفحهقطع: جیبینوع جلد: شومیزشابک: 978-964-303-517-4
ساختار و محتوای کتاب:کتاب «عبدالعلی بیرجندی» در این مجموعه، با توجه به حجم متناسب و قطع جیبی آن، معمولاً شامل بخشهای زیر است:شرح احوال و زندگینامه: معرفی عبدالعلی بیرجندی، القاب او (فاضل بیرجندی، محقق بیرجندی)، دوران زندگی در سدههای نهم و دهم هجری، و تاریخ درگذشت او در سال ۹۳۴ هجری قمری .استادان: معرفی استادان بزرگی که بیرجندی در محضر آنان تلمذ کرد، از جمله خواجه غیاثالدین جمشید کاشانی، منصور بن معینالدین کاشی، کمالالدین قنوی، ملامسعود شروانی و سیفالدین تفتازانی .آثار و تألیفات: مروری بر مهمترین آثار بیرجندی در زمینه ریاضیات و ستارهشناسی به زبانهای فارسی و عربی، از جمله :شرح التذکرة النصیریة فی الهیئة: شرحی بر کتاب معروف خواجه نصیرالدین طوسی که در سال ۹۱۳ هجری تألیف شد و بعدها به زبان سانسکریت نیز ترجمه گردید .ابعاد و اجرام: کتابی فارسی در بیان ابعاد و مسافتهای زمین و مسائل فلکی .اسطرلاب (بیست باب در معرفت اسطرلاب): رسالهای فارسی در شناخت اسطرلاب که در موزه بریتانیا نگهداری میشود .شرح مختصر الهیئه: شرحی بر ترجمه عربی خواجه نصیرالدین طوسی .شرح زیج جدید سلطانی: شرحی بر زیج الغبیگ به فارسی .بیست باب در معرفت تقویم: که چندین بار در تهران و تبریز به چاپ رسیده است .الحاشیه علی شرح الملخص: حاشیهای عربی بر شرح قاضیزاده رومی .کشاورزینامه (معرفت فلاحت): رسالهای در دانش کشاورزی و فلاحت .جایگاه علمی: اشاره به شهرت بینالمللی بیرجندی و نگهداری نسخههای خطی آثار او در کتابخانههای معتبر جهان از جمله انگلستان (موزه بریتانیا، دانشگاه کمبریج) و هندوستان (کتابخانه آصفیه) .اهمیت کتاب:دریچهای به جهان علم و نجوم ایرانی: این کتاب فرصتی است برای آشنایی با یکی از بزرگترین دانشمندان حوزهٔ نجوم و ریاضیات ایران که آثارش پس از قرنها همچنان در کتابخانههای جهان میدرخشد.منبعی معتبر و در عین حال ساده: اثری مستند به قلم یکی از پژوهشگران معاصر که با زبانی روان برای مخاطب عام، بهویژه جوانان و نوجوانان، نگاشته شده است.معرفی میراث ماندگار: شناخت عبدالعلی بیرجندی، شناخت بخش مهمی از تاریخ علم ایران در دوران گذار از تیموری به صفوی است و این کتاب به خوبی از عهدهٔ این معرفی برمیآید.
کلام آخر:اگر به دنبال کتابی مختصر، مفید و معتبر برای آشنایی با عبدالعلی بیرجندی، این ستارهشناس و ریاضیدان نامدار ایرانی هستید، کتاب «عبدالعلی بیرجندی» از مجموعهٔ «ولایتی» انتشارات امیرکبیر انتخابی ارزشمند است. این کتاب شما را به سفری در دنیای دانش نجوم و ریاضیات در سدههای نهم و دهم هجری میبرد و با زندگی و آثار دانشمندی آشنا میسازد که شرحهایش بر آثار خواجه نصیرالدین طوسی تا قرنها بعد در مراکز علمی تدریس میشد و امروز نسخ خطی آثارش زینتبخش کتابخانههای بزرگ جهان است.