فخر رازی: متکلم نقّاد و جست‌وجوگر استقلال فکری در مرز کلام و فلسفه

وی با رویکردی دوگانه، گاه به نقد جدی فلاسفه می‌پرداخت و گاه، با شرح و تبیین آرای آنان، فهم اندیشه‌های فلسفی را برای مخاطبان آسان‌تر می‌ساخت. این دو سویه، بازتاب‌دهندۀ ماهیت اندیشۀ فخر رازی است: نقد فلسفه از موضع کلامی و دفاع مشروط از فلسفه از منظر عقل‌گرایی. همین ویژگی، او را به یکی از اثرگذارترین چهره‌ها در گفت‌وگوی میان کلام و فلسفه بدل کرد.
فخر رازی سرسختانه با تقلید کورکورانه مخالفت می‌کرد و در تمام آثار خود، بر استقلال رأی، آزاداندیشی و اتکای به استدلال عقلانی پای می‌فشرد. او در پی آن بود که بدون تعصب مکتبی، به حقیقت نزدیک شود؛ رویکردی که سبب شد اندیشه‌اش هم محل مناقشه باشد و هم الهام‌بخش نسل‌های بعدی متکلمان و فیلسوفان مسلمان.
کتاب «فخر رازی» اثر دکتر علی‌اکبر ولایتی که توسط انتشارات آفتاب منتشر شده است، به‌عنوان یکی از مجلدات مجموعه «پدیدآوران فرهنگ و تمدن اسلامی و سرزمین ایران»، تصویری روشن و تحلیلی از شخصیت علمی و فکری فخر رازی ارائه می‌دهد. نویسنده در این اثر، فخر رازی را نه صرفاً یک متکلم یا مفسر، بلکه اندیشمندی مرزی معرفی می‌کند که در تقاطع کلام، فلسفه و تفسیر قرآن ایستاده است.
دکتر ولایتی با بررسی آثار مهم فخر رازی، به‌ویژه در کلام و تفسیر، نشان می‌دهد که نقدهای او بر فلسفۀ مشّائی چگونه موجب پویایی اندیشه اسلامی شد و راه را برای بازاندیشی عقلانی در میراث فلسفی گشود. کتاب همچنین بر روحیۀ استقلال فکری، نفی تقلید و جسارت علمی فخر رازی تأکید می‌کند؛ ویژگی‌هایی که او را به یکی از تأثیرگذارترین متفکران جهان اسلام در سده‌های میانه تبدیل کرده است.
این اثر، منبعی ارزشمند برای پژوهشگران فلسفه اسلامی، علم کلام، تفسیر قرآن و علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه ایرانی–اسلامی است و جایگاه فخر رازی را به‌مثابۀ یکی از ستون‌های عقل‌گرایی نقّاد در تمدن اسلامی به‌خوبی تبیین می‌کند.