ابوریحان بیرونی: نابغۀ عقل‌گرا و چهرۀ درخشان علم و تشیع در تمدن اسلامی–ایرانی

با وجود عظمت علمی، منزلت واقعی بیرونی برای عموم مردم—و حتی بسیاری از تحصیل‌کردگان—چنان‌که باید شناخته نشده است. در ساحت فکری و اعتقادی، دل‌بستگی او به تشیع به‌ویژه در گزارش و تحلیل وقایع سرنوشت‌سازی چون غدیر، عاشورا و مباهله آشکار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که ارادت وی به امیرالمؤمنین علی(ع) و اهل‌بیت(ع) تردیدناپذیر است. با این حال، دوگانگی ظاهری او در سخن گفتن از تشیع و تسنن را می‌توان نوعی تقیه عقلانی برای مصون‌ماندن از فشار و تعصب دستگاه غزنویان دانست.
بیرونی در عرصۀ کلام نیز اندیشمندی عقل‌گرا بود و در منازعات فکری زمانه، به‌سبب تأکید بر تعقل در مسائل اعتقادی و علمی، از معتزله در برابر اشاعره دفاع می‌کرد. همین رویکرد عقلانی و آزاداندیشانه، او را به الگویی ممتاز از پیوند علم، ایمان و خردورزی در تمدن اسلامی بدل کرده است.

کتاب «ابوریحان بیرونی» اثر دکتر علی‌اکبر ولایتی و منتشرشده توسط انتشارات آفتاب، از مجلدات شاخص مجموعۀ «پدیدآوران فرهنگ و تمدن اسلامی و سرزمین ایران» است که به معرفی یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های علمی تاریخ اسلام می‌پردازد. در این اثر، بیرونی نه‌تنها به‌عنوان دانشمندی چندبُعدی، بلکه به‌مثابۀ نماد عقل‌گرایی، حقیقت‌جویی و تعهد دینی معرفی می‌شود.
دکتر ولایتی با نگاهی تحلیلی، ابعاد گوناگون شخصیت بیرونی را بررسی می‌کند: از نوآوری‌های علمی و روش تحقیق دقیق او گرفته تا مواضع اعتقادی، گرایش به تشیع و شرایط سیاسی دشواری که وی را به احتیاط و تقیه واداشته است. کتاب نشان می‌دهد که چگونه بیرونی، در عین زیستن زیر سلطۀ قدرت‌های متعصب، استقلال علمی و فکری خود را حفظ کرد و میراثی ماندگار برای تمدن اسلامی و علم جهانی بر جای گذاشت.
این اثر منبعی ارزشمند برای علاقه‌مندان تاریخ علم، فلسفۀ اسلامی، کلام و پژوهشگران تمدن ایرانی–اسلامی است و جایگاه ابوریحان بیرونی را به‌عنوان یکی از قله‌های اندیشه و دانش در تاریخ بشر به‌روشنی تبیین می‌کند.