عینالقضات همدانی: عارف آزاداندیش و شهید جسارت فکری در تاریخ عرفان اسلامی
عینالقضات همدانی از برجستهترین چهرههای عرفان اسلامی و نمونهای درخشان از عارفان آزاداندیش و حقیقتجوی تاریخ ایران است. او سالکی وارسته و دلسوخته بود که در سلوک عرفانی، طریقت احمد غزالی را برگزید و در عین حال، با ذهنی پویا و ناآرام، به چارچوبهای محدود بسنده نکرد. هرچند در مکتب محمد غزالی بهگونهای غایبانه شاگردی کرد، اما برخلاف غزالی که منتقد سرسخت فلسفه بود، عینالقضات به شیخالرئیس ابنسینا عشق میورزید و در حوزه عقلیات، آزاداندیشی و تعقل فلسفی، بوعلی را مرشد فکری خود میدانست.
در شجاعت، صراحت و جسارت در بیان حقیقت، او به منصور حلاج اقتدا میکرد و از دشمنی حاسدان و متعصبان هراسی نداشت. همین آزادگی فکری و روحیه بیپروا، سرانجام او را در معرض کینهتوزیهای سیاسی و مذهبی قرار داد. دوستی نزدیک عینالقضات با عزیزالدین مستوفی سبب شد تا مورد خشم ابوالقاسم درگزینی، وزیر سلطان سنجر سلجوقی، واقع شود. درگزینی که با عزیزالدین دشمنی داشت، عینالقضات را قربانی این خصومت ساخت و با توطئهای حسابشده، او را در محضری از حسودان و عوامالناس به کفر و دعوی الوهیت متهم کرد.سرانجام، با فتوای فقهای ظاهرگرا و وعّاظ درباری عصر سلجوقی، این عارف بزرگ به قتل رسید و به یکی از شهدای اندیشه و عرفان در تاریخ فرهنگ اسلامی–ایرانی بدل شد؛ شخصیتی که نام او همواره با شجاعت فکری، آزادگی و دفاع از حقیقت گره خورده است.
کتاب «عینالقضات همدانی» اثر دکتر علیاکبر ولایتی و منتشرشده توسط انتشارات آفتاب، از آثار ارزشمند این مجموعه در معرفی چهرههای ماندگار عرفان و اندیشۀ اسلامی است. دکتر ولایتی در این کتاب، عینالقضات را نه صرفاً یک عارف شهید، بلکه نماد پیوند عرفان، عقلگرایی و شجاعت فکری معرفی میکند.
در این اثر، سیر فکری و معنوی عینالقضات، نسبت او با مکاتب غزالی، ابنسینا و حلاج، و زمینههای سیاسی–اجتماعی محاکمه و قتل او با نگاهی تحلیلی و مستند بررسی میشود. کتاب نشان میدهد که چگونه آزاداندیشی فلسفی و عرفانی عینالقضات، در تقابل با جمود فکری و منافع قدرت سیاسی، به سرنوشتی تراژیک انجامید.
«عینالقضات همدانی» تلاشی است برای بازخوانی یکی از مظلومترین و در عین حال درخشانترین چهرههای تاریخ اندیشه اسلامی و منبعی ارزشمند برای پژوهشگران عرفان اسلامی، تاریخ فرهنگ ایران و علاقهمندان به سیر تطور عقل و عرفان در تمدن اسلامی بهشمار میآید.
